Isırgan Otu (Urtica dioica): Fitokimyasal Yapısı ve Biyolojik Etkileri
Isırgan otu (Urtica dioica L., UD), ısırgangiller (Urticaceae) familyasına ait, çok yıllık otsu bir bitki olup halk arasında ısırgan otu ya da adi ısırgan otu olarak bilinmektedir [1]. Bitki, iyileştirici özellikleri nedeniyle uzun yıllardır geleneksel tıp uygulamalarında yer almakta ve farklı preparasyon formlarında kullanılmaktadır. Geleneksel kullanımlarda ısırgan otunun ham veya kurutulmuş bitki tozu, çay infüzyonları, dekoksiyonlar ya da taze bitki suyu şeklinde değerlendirildiği bilinmektedir [2,3]. Isırgan otu başta Avrupa, Kuzey Amerika, Kuzey Afrika ve Asya’nın bazı bölgelerinde yaygın olarak bulunmakla birlikte, günümüzde dünyanın birçok farklı bölgesinde doğal olarak yetişmektedir [4].
Urtica dioica bitkisinin farklı kısımları, fitokimyasal bileşenler bakımından zengin ve çeşitlilik gösteren bir içeriğe sahiptir. Bitkinin yapraklarında flavonoidler, fenolik asitler, amino asitler, doymuş yağ asitleri, karotenoidler ve çeşitli organik asitlerin bulunduğu; ayrıca klorofil ile β-karoten, violaksantin ve ksantofiller gibi karotenoidlerin yanı sıra suda çözünen vitaminler (B grubu ve C vitamini), yağda çözünen vitaminler (A, D, E ve K vitaminleri) ile demir, kalsiyum, magnezyum, çinko ve çözünür silika gibi mineraller bakımından dikkate değer bir besin bileşimine sahip olduğu bildirilmektedir [5]. Kök kısmının ise çoklu doymamış ve tekli doymamış yağ asitlerinin yanı sıra lektinler, steroller, polisakkaritler ve lignanlar gibi biyoaktif bileşenler içerdiği rapor edilmiştir [5]. Ayrıca ısırgan otu tohum yağının, özellikle linoleik ve linolenik asit başta olmak üzere çeşitli yağ asitleri ile β-sitosterol gibi steroller bakımından zengin olduğu gösterilmiştir [5].
Isırgan otu (Urtica dioica) üzerine yapılan çalışmalar, bitkinin farklı biyolojik etkilerle ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Literatürde, ısırgan otunun antioksidan [6], anti-inflamatuvar [7], antihiperglisemik (diyabet önleyici) [8], antimikrobiyal [7], gastroprotektif [7], nöroprotektif [9], kardiyovasküler [6] sistemle ilişkili ve antikanser özellikler sergileyebildiği bildirilmektedir. Bu etkilerin, bitkinin zengin fitokimyasal içeriği aracılığıyla hücresel ve moleküler düzeyde ortaya çıktığı düşünülmektedir.
Antioksidan ve anti-inflamatuvar etkiler, ısırgan otunun en yaygın araştırılan biyolojik özellikleri arasında yer almakta olup, bu etkilerin hücre içi reaktif oksijen türlerinin azaltılması, antioksidan savunma sistemlerinin desteklenmesi ve inflamasyonla ilişkili sinyal yolaklarının düzenlenmesi yoluyla gerçekleşebileceği rapor edilmiştir [6,7]. Antihiperglisemik etki bağlamında ise deneysel çalışmalar, ısırgan otu ekstraktlarının glukoz metabolizması ve insülin duyarlılığı ile ilişkili süreçleri modüle edebildiğini göstermektedir [8].
Antimikrobiyal etki açısından değerlendirildiğinde, ısırgan otu ekstraktlarının çeşitli mikroorganizmalara karşı inhibitör özellikler gösterebildiği; bu etkinin özellikle fenolik bileşikler ve flavonoidlerin mikrobiyal hücre yapıları ve metabolik süreçler üzerindeki etkileriyle ilişkili olabileceği öne sürülmektedir [7]. Bunun yanı sıra, bazı deneysel çalışmalarda ısırgan otu ekstraktlarının antikanser özellikler sergileyebildiği bildirilmiştir [5]. Bu etkilerin; küçük hücreli dışı akciğer kanseri, mesane kanseri, promiyelositik lösemi, kolorektal kanser ve over kanseri hücre modellerinde hücre döngüsünün düzenlenmesi, hücresel stres yanıtlarının aktive edilmesi ve programlı hücre ölümü (apoptoz) ile ilişkili mekanizmalar üzerinden ortaya çıktığı rapor edilmiştir [5]. Ayrıca bu süreçlerin mitokondriyal fonksiyonlardaki değişiklikler ve kaspaz aktivasyonu ile ilişkili olabileceği belirtilmektedir [5].
Söz konusu biyolojik etkilerin büyük bölümü in vitro ve sınırlı sayıda in vivo deneysel modellerde tanımlanmış olup, bu bulgular ısırgan otunun farklı biyolojik sistemlerle ilişkili potansiyel etkilerini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, bu etkilerin klinik düzeydeki karşılıklarının netleştirilebilmesi için ileri ve kontrollü çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.
Referanslar:
1) Dakhli, N., López-Jiménez, A., Cárdenas, C., Hraoui, M., Dhaouafi, J., Bernal, M., ... & Medina, M. Á. (2025). Urtica dioica Aqueous Leaf Extract: Chemical Composition and In Vitro Evaluation of Biological Activities. International Journal of Molecular Sciences, 26(3), 1220.
2) Said, A. A. H., Otmani, I. S. E., Derfoufi, S., & Benmoussa, A. (2015). Highlights on nutritional and therapeutic value of stinging nettle (Urtica dioica). International Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences, 7(10), 8-14.
3) Gürbüz, İ. L. H. A. N., Özatkan, G., Akaydin, G., & Günbatan, T. U. Ğ. B. A. (2021). Ethnopharmacobotanical findings of medicinal plants in the Kızılcahamam District of Ankara, Turkey. Turkish Journal of Pharmaceutical Sciences, 18(6), 667.
4) Upton, R. (2013). Stinging nettles leaf (Urtica dioica L.): Extraordinary vegetable medicine. Journal of herbal medicine, 3(1), 9-38.
5) Abi Sleiman, M., Younes, M., Hajj, R., Salameh, T., Abi Rached, S., Abi Younes, R., ... & Rizk, S. (2024). Urtica dioica: anticancer properties and other systemic health benefits from in vitro to clinical trials. International Journal of Molecular Sciences, 25(13), 7501.
6) Engelhardt, L., Pöhnl, T., & Neugart, S. (2022). Edible wild vegetables Urtica dioica L. and Aegopodium podagraria L.–antioxidants affected by processing. Plants, 11(20), 2710.
7) Gülçin, I., Küfrevioǧlu, Ö. İ., Oktay, M., & Büyükokuroǧlu, M. E. (2004). Antioxidant, antimicrobial, antiulcer and analgesic activities of nettle (Urtica dioica L.). Journal of ethnopharmacology, 90(2-3), 205-215.
8) Qujeq, D., Davary, S., Moazzi, Z., & Mahjoub, S. (2011). Effect of Urtica dioica leaf extract on activities of nucleoside diphosphate kinase and acetyl coenzyme, a carboxylase, in normal and hyperglycemic rats. Afr J Pharm Pharmacol, 5(6), 792-6.
9) Semwal, P., Rauf, A., Olatunde, A., Singh, P., Zaky, M. Y., Islam, M. M., ... & Ribaudo, G. (2023). The medicinal chemistry of Urtica dioica L.: from preliminary evidence to clinical studies supporting its neuroprotective activity. Natural Products and Bioprospecting, 13(1), 16.