Çörek Otu (Nigella sativa): Geleneksel Tıptan Modern Bilime
Ranunculaceae (Düğün Çiçeği) familyasına ait olan Nigella sativa L., siyah veya koyu kahverengi renkli, köşeli yapıda ve aromatik tohumlarıyla bilinen bir bitkidir. Tohumları hafif acımsı, fındıksı-biberli bir tada ve güçlü bir aromaya sahiptir [1]. N. sativa’nın insanlar tarafından 3000 yılı aşkın süredir kullanıldığı bildirilmektedir. Anavatanı Doğu Avrupa ve Yakın Doğu’nun bir kısmı olmakla birlikte, günümüzde dünyanın birçok bölgesinde yaygın olarak yetiştirilmektedir [2].
Tarih boyunca Mısır, Ayurveda, Unani ve Greko-Romen tıp gelenekleri başta olmak üzere pek çok medeniyetin tıbbi uygulamalarında önemli bir yere sahip olan çörek otu; Hipokrat ve Dioskorides gibi antik hekimlerin eserlerinde ve bazı dini metinlerde de anılmaktadır [3,4]. Geleneksel kullanımlarda N. sativa tohumlarının psikiyatrik bozukluklar, solunum yolu hastalıkları, böbrek, mide ve karaciğer rahatsızlıklarının tedavisinde değerlendirildiği bildirilmektedir [4,5].
Son yıllarda çörek otuna yönelik bilimsel ilgi belirgin şekilde artmış olup, özellikle son yirmi yılda bu alanda önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Mevcut veriler, Nigella sativa’nın potansiyel bir anti-inflamatuvar ve antioksidan ajan olabileceğini; ayrıca kanser, diyabet, kardiyovasküler hastalıklar ve nörolojik bozukluklar gibi çeşitli hastalıklara karşı koruyucu etkiler sergileyebileceğini düşündürmektedir.
Antioksidan ve anti-inflamatuvar etkiler:
Literatürde yer alan deneysel ve klinik çalışmalar, çörek otu (Nigella sativa) ve özellikle thymoquinone’un belirgin antioksidan ve anti-inflamatuvar özellikler sergileyebildiğini göstermektedir. Bu etkilerin temelinde, hücre içi reaktif oksijen türlerinin (ROS) azaltılması ve antioksidan savunma sistemlerinin desteklenmesi yer almaktadır. Klinik bir çalışmada, romatoid artritli bireylerde çörek otu yağı takviyesinin inflamatuvar belirteçleri azalttığı ve total antioksidan kapasiteyi artırdığı gösterilmiştir. Bu bulgular, çörek otunun insanlarda anti-inflamatuvar ve immünomodülatör etkilere sahip olabileceğini desteklemektedir [6].
Hücresel düzeyde yapılan çalışmalarda ise çörek otu yağının mikroglial hücrelerde inflamatuvar yanıtı baskıladığı ve merkezi sinir sistemi inflamasyonunun düzenlenmesine katkı sağlayabileceği bildirilmiştir. Bu süreçte TNF-α, IL-1β ve IL-6 gibi proinflamatuvar sitokinlerin ekspresyonunun azaldığı; buna karşılık anti-inflamatuvar bir sitokin olan IL-10 düzeylerinin arttığı gösterilmiştir. Bu mekanizmanın, nöroinflamasyonla ilişkili süreçlerde koruyucu bir rol oynayabileceği düşünülmektedir [7].
Bağışıklık sistemi üzerindeki etkiler:
Bağışıklık sistemi açısından değerlendirildiğinde, çörek otu özütünün bağışıklık hücreleri üzerindeki düzenleyici etkileri dikkat çekmektedir. Deneysel bir çalışmada, çörek otu özütünün splenosit (dalak bağışıklık hücreleri) proliferasyonunu modüle ettiği ve Th1/Th2 sitokin dengesi üzerinde düzenleyici etki gösterdiği ortaya konmuştur. Bu bulgular, çörek otunun immün yanıtı dengeleyici ve bağışıklık homeostazını destekleyici potansiyele sahip olabileceğine işaret etmektedir [8].
Metabolik sağlık ve diyabet ile ilişkili etkiler:
Metabolik etkiler bağlamında, çörek otu özütünün glukoz ve lipid metabolizması üzerinde düzenleyici rol oynayabildiği bildirilmektedir. Yüksek yağlı diyetle oluşturulmuş obez diyabetik farelerde yapılan bir çalışmada, çörek otu tohum özütünün metabolik bozuklukları iyileştirdiği, kan glukoz düzeylerini düzenlediği ve antioksidan savunma sistemini güçlendirdiği gösterilmiştir [9].
İnsanlarda yapılan klinik bir çalışmada ise çörek otu yağı takviyesinin tip 2 diyabetli bireylerde kan şekeri düzeylerini, lipid profilini, inflamasyon belirteçlerini ve oksidatif stres göstergelerini anlamlı şekilde iyileştirdiği rapor edilmiştir. Bu veriler, çörek otunun metabolik sendrom ve diyabetle ilişkili süreçlerde destekleyici bir potansiyel taşıyabileceğini düşündürmektedir [10].
Nörolojik etkiler ve bilişsel fonksiyonlar:
Nörolojik etkiler açısından değerlendirildiğinde, çörek otu özütünün erken yaşam dönemlerinde (yenidoğan ve gençlik evresinde) sıçanlarda öğrenme ve hafıza performansını iyileştirdiği ve oksidatif strese karşı koruyucu antioksidan etkiler sergilediği rapor edilmiştir. Bu bulgular, çörek otunun nöroprotektif mekanizmalarla ilişkili olabileceğine işaret etmektedir [11].
Antikanser etkiler:
Antikanser özellikler bağlamında, çörek otunun aktif bileşeni thymoquinone içeren tabletlerin klinik düzeyde umut verici etkiler sergileyebildiği gösterilmiştir. Bir klinik çalışmada, ağız içinde henüz kanser olmayan ancak kansere dönüşme riski taşıyan premalign (öncül) lezyonlarda, thymoquinone içeren tabletlerin lezyon boyutunu küçülttüğü, hücre proliferasyonunu azalttığı (Ki-67) ve programlı hücre ölümünü artırdığı (caspase-3) rapor edilmiştir. Bu bulgular, çörek otunun kanser gelişiminin erken evrelerinde hücresel süreçleri modüle edebileceğini düşündürmektedir [12].
Mevcut bilimsel veriler, çörek otunun (Nigella sativa) antioksidan, anti-inflamatuvar ve immünomodülatör özellikler sergileyebilen; metabolik dengeyi destekleyebilen, nörolojik fonksiyonlar üzerinde koruyucu etkiler gösterebilen ve erken evre kanserle ilişkili hücresel süreçleri modüle edebilen fonksiyonel bir bitki olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, bu bulguların önemli bir bölümü deneysel çalışmalara ve sınırlı sayıda klinik veriye dayanmaktadır.
Referanslar:
1) Burdock, G. A. (2022). Assessment of black cumin (Nigella sativa L.) as a food ingredient and putative therapeutic agent. Regulatory Toxicology and Pharmacology, 128, 105088.
2) Hannan, M. A., Rahman, M. A., Sohag, A. A. M., Uddin, M. J., Dash, R., Sikder, M. H., ... & Kim, B. (2021). Black cumin (Nigella sativa L.): A comprehensive review on phytochemistry, health benefits, molecular pharmacology, and safety. Nutrients, 13(6), 1784.
3) Ferizi, R., Ramadan, M. F., & Maxhuni, Q. (2023). Black seeds (Nigella sativa) medical application and pharmaceutical perspectives. Journal of Pharmacy and Bioallied Sciences, 15(2), 63-67.
4) Ahmad, M. F., Ahmad, F. A., Ashraf, S. A., Saad, H. H., Wahab, S., Khan, M. I., ... & Athar, M. T. (2021). An updated knowledge of Black seed (Nigella sativa Linn.): Review of phytochemical constituents and pharmacological properties. Journal of herbal medicine, 25, 100404.
5) Ahmad, A., Husain, A., Mujeeb, M., Khan, S. A., Najmi, A. K., Siddique, N. A., ... & Anwar, F. (2013). A review on therapeutic potential of Nigella sativa: A miracle herb. Asian Pacific journal of tropical biomedicine, 3(5), 337-352.
6) Hadi, V., Kheirouri, S., Alizadeh, M., Khabbazi, A., & Hosseini, H. (2016).
Effects of Nigella sativa oil extract on inflammatory cytokines and oxidative stress in patients with rheumatoid arthritis: A randomized controlled trial.
Avicenna Journal of Phytomedicine, 6(1), 34–43.
7) Hosseini, A., Baradaran Rahimi, V., Rakhshandeh, H., & Askari, V. R. (2022). Nigella sativa Oil reduces LPS‐induced microglial inflammation: an evaluation on M1/M2 balance. Evidence‐Based Complementary and Alternative Medicine, 2022(1), 5639226.
8) Majdalawieh, A. F., Hmaidan, R., & Carr, R. I. (2010). Nigella sativa modulates splenocyte proliferation, Th1/Th2 cytokine profile, macrophage function and NK anti-tumor activity. Journal of ethnopharmacology, 131(2), 268-275.
9) Bashir, K. M. I., Kim, J. W., Kim, J. K., Chun, Y. S., Choi, J. S., & Ku, S. K. (2023). Efficacy confirmation test of black cumin (Nigella sativa L.) seeds extract using a high-fat diet mouse model. Metabolites, 13(4), 501.
10) Kooshki, A., Tofighiyan, T., Rastgoo, N., Rakhshani, M. H., & Miri, M. (2020). Effect of Nigella sativa oil supplement on risk factors for cardiovascular diseases in patients with type 2 diabetes mellitus. Phytotherapy Research, 34(10), 2706-2711.
11) Beheshti, F., Hosseini, M., Vafaee, F., Shafei, M. N., & Soukhtanloo, M. (2016). Feeding of Nigella sativa during neonatal and juvenile growth improves learning and memory of rats. Journal of Traditional and Complementary Medicine, 6(2), 146-152.
12) Nabil, G. (2017). Clinical and immunohistochemical evaluation of chemopreventive effect of thymoquinone on oral potentially malignant lesions (ClinicalTrials.gov Identifier: NCT03208790).